از احیای بیماران بدحال تا خدمات زایمانی؛ مردم از مراکز منتخب شبانه‌روزی سلامت چه انتظاری باید داشته باشند؟
مراکز منتخب شبانه‌روزی سلامت چه خدماتی باید به مردم ارائه دهند؟
مراکز منتخب شبانه‌روزی سلامت با هدف افزایش دسترسی مردم به خدمات بهداشتی، درمانی و اورژانسی در شهرستان‌های فاقد بیمارستان و مناطق دور از مراکز درمانی پیش‌بینی شده‌اند؛ اما این مراکز دقیقاً چه خدماتی باید ارائه دهند؟ آیا امکان انجام اقدامات اورژانسی، آزمایش، رادیولوژی، خدمات مامایی و بستری موقت در آنها وجود دارد؟ آشنایی مردم با وظایف و امکانات پیش‌بینی‌شده برای این مراکز می‌تواند به مطالبه‌گری آگاهانه و ارزیابی کیفیت خدمات سلامت کمک کند.
به گزارش کیاپرس، مراکز منتخب شبانه‌روزی سلامت یکی از ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده در نظام سلامت کشور برای پاسخ‌گویی به نیازهای درمانی مردم مناطقی هستند که دسترسی آسان و سریع به بیمارستان ندارند.
بر اساس ضوابط اعلام‌شده از سوی وزارت بهداشت در آبان‌ماه ۱۴۰۲، امکان ایجاد و بهره‌برداری از این مراکز در شهرستان‌های دارای جمعیت ۲۰ تا ۵۰ هزار نفر که فاقد بیمارستان هستند و فاصله آنها تا نزدیک‌ترین بیمارستان با خودرو بیش از نیم ساعت است، پیش‌بینی شده است.
این مراکز در بستر مراکز موجود خدمات جامع سلامت و با تجمیع امکانات و ظرفیت‌های مورد نیاز ایجاد می‌شوند تا مردم برای دریافت برخی خدمات ضروری، ناچار به طی مسافت طولانی تا بیمارستان نباشند.
اما پرسش اصلی این است که یک مرکز منتخب شبانه‌روزی سلامت باید چه خدماتی در اختیار مردم قرار دهد؟
۱. ارائه خدمات بهداشتی به‌صورت شبانه‌روزی
این مراکز صرفاً یک درمانگاه برای ویزیت بیماران نیستند؛ بلکه باید بسته کامل خدمات بهداشتی پیش‌بینی‌شده در نظام سلامت را نیز ارائه کنند.
این خدمات شامل مراقبت‌های اولیه سلامت، پیگیری وضعیت گروه‌های هدف، مراقبت‌های مادر و کودک، خدمات پیشگیری و سایر خدمات بهداشتی متناسب با وظایف مراکز جامع سلامت است.
بنابراین شبانه‌روزی بودن مرکز باید به معنای تداوم واقعی خدمات تعریف‌شده در تمام ساعات فعالیت آن باشد.
۲. ویزیت و درمان سرپایی بیماران
پذیرش و رسیدگی به بیمارانی که به خدمات درمانی سرپایی نیاز دارند، از وظایف این مراکز است.
بیمارانی که با مشکلات و بیماری‌های نیازمند ارزیابی پزشکی مراجعه می‌کنند، باید توسط پزشک معاینه شوند و اقدامات تشخیصی و درمانی متناسب با امکانات و سطح خدمت مرکز برای آنان انجام گیرد.
در مواردی که تشخیص یا درمان به امکانات تخصصی و بیمارستانی نیاز داشته باشد، بیمار باید به بیمارستان معین ارجاع شود.
۳. احیای قلبی ریوی و اقدامات حیاتی اورژانسی
یکی از مهم‌ترین وظایف مراکز منتخب، ارائه خدمات احیا و اقدامات حیاتی به بیماران بدحال است.
در شرایطی مانند ایست قلبی و تنفسی یا وضعیت‌های اورژانسی تهدیدکننده حیات، مرکز باید امکانات و نیروی آموزش‌دیده لازم برای انجام احیای قلبی ریوی و اقدامات اولیه نجات‌بخش را در اختیار داشته باشد.
همچنین باید امکان پایدارسازی وضعیت بیمار بدحال تا زمان انتقال به بیمارستان فراهم باشد.
این موضوع به‌ویژه برای مناطقی اهمیت دارد که فاصله زمانی آنها تا بیمارستان زیاد است و تأخیر در دریافت خدمات اورژانسی می‌تواند خطرآفرین باشد.
۴. پذیرش و رسیدگی اولیه به مصدومان تصادفات و حوادث
مصدومان حوادث رانندگی و سایر آسیب‌های ناشی از تروما باید در این مراکز پذیرش و ارزیابی اولیه شوند.
خدمات پیش‌بینی‌شده در این زمینه عبارت‌اند از:
- پذیرش اولیه مصدومان حوادث و تروما؛
- ارزیابی وضعیت عمومی و تشخیص فوریت‌های پزشکی؛
- انجام اقدامات اولیه و حیاتی؛
- پایدارسازی بیماران بدحال و مصدومان؛
- انجام اقدامات احیای پیشرفته بیماران ترومایی در چارچوب امکانات و توانمندی‌های مرکز؛
- تصمیم‌گیری درباره ادامه درمان یا اعزام فوری به بیمارستان.
بنابراین مرکز منتخب باید آمادگی پاسخ‌گویی به مصدومان حوادث را داشته باشد و صرفاً به ثبت مراجعه و معرفی بیمار به بیمارستان اکتفا نکند.
۵. ارائه خدمات مامایی و زایمان
خدمات مامایی و زایمان از دیگر خدمات پیش‌بینی‌شده برای مراکز منتخب شبانه‌روزی سلامت است.
این موضوع برای مادران باردار ساکن مناطق روستایی، کوهستانی و دور از بیمارستان اهمیت ویژه‌ای دارد.
ارائه خدمات مامایی و زایمان باید متناسب با ضوابط، امکانات، نیروی انسانی و شرایط ایمنی مرکز انجام شود. در مواردی که وضعیت مادر یا جنین نیازمند مراقبت تخصصی یا امکانات بیمارستانی باشد، انتقال به مرکز درمانی مجهز ضروری است.
مردم باید توجه داشته باشند که پیش‌بینی خدمات زایمان در مأموریت این مراکز، به معنای برخورداری همه آنها از تمام امکانات یک بیمارستان زنان و زایمان نیست؛ بلکه سطح و حدود خدمات باید مطابق مجوز و تجهیزات مرکز مشخص باشد.
۶. انجام آزمایش‌های سطح یک
در مراکز منتخب، خدمات آزمایشگاهی سطح یک پیش‌بینی شده است.
بر این اساس، آزمایش‌هایی که پزشک مرکز درخواست می‌کند و در محدوده خدمات آزمایشگاهی سطح یک قرار دارند، باید در مرکز قابل انجام باشند.
هدف از این امکان آن است که بیمار برای انجام آزمایش‌های اولیه و ضروری، در مواردی که امکان ارائه خدمت در همان مرکز وجود دارد، مجبور به مراجعه به شهر یا بیمارستان دیگری نشود.
بدیهی است آزمایش‌های تخصصی و آزمایش‌هایی که خارج از سطح خدمات مرکز هستند، باید از طریق مسیرهای تشخیصی تعیین‌شده انجام شوند.
۷. خدمات رادیولوژی و تصویربرداری ساده
انجام رادیولوژی ساده بر اساس درخواست پزشک، از دیگر امکانات پیش‌بینی‌شده برای این مراکز است.
این خدمت می‌تواند در بررسی اولیه برخی آسیب‌ها، شکستگی‌ها و مشکلات پزشکی مورد نیاز باشد.
توجه به این نکته ضروری است که منظور از رادیولوژی در این سطح، تصویربرداری ساده است و نباید آن را با خدمات تصویربرداری پیشرفته مانند سی‌تی‌اسکن و ام‌آر‌آی یکسان دانست.
۸. ارائه خدمات دارویی سطح یک
خدمات دارویی سطح یک نیز در فهرست خدمات مراکز منتخب قرار دارد.
بیماران باید بتوانند داروهای مورد نیاز خود را در محدوده ضوابط و سطح خدمات دارویی مرکز دریافت کنند.
نوع و دامنه داروهای قابل ارائه تابع مقررات مربوط و امکانات دارویی مرکز است؛ بنابراین نمی‌توان انتظار داشت تمام داروهای تخصصی یا داروهای بیمارستانی در این مراکز موجود باشد.
۹. بستری و تحت نظر قرار دادن کوتاه‌مدت بیماران
یکی از امکانات مهم این مراکز، فضای بستری موقت و تحت نظر است.
بیمارانی که پس از معاینه پزشک نیاز به مراقبت و پایش کوتاه‌مدت دارند، می‌توانند در محدوده امکانات مرکز تحت نظر قرار گیرند.
این خدمت برای بیمارانی کاربرد دارد که وضعیت آنان نیازمند بررسی و مراقبت اولیه است، اما هنوز ضرورت انتقال فوری به بخش بستری بیمارستان برایشان تعیین نشده یا لازم است پیش از اعزام، وضعیتشان پایدار شود.
با این حال، بستری موقت در مرکز منتخب جایگزین بستری بیمارستانی نیست و نباید به ابزاری برای تأخیر در انتقال بیمار نیازمند خدمات تخصصی تبدیل شود.
۱۰. انجام جراحی‌های کوچک و اقدامات سرپایی
برای مراکز منتخب، فضای لازم برای انجام اقدامات سرپایی و جراحی‌های کوچک نیز پیش‌بینی شده است.
این اقدامات باید در محدوده ضوابط، تجهیزات، صلاحیت حرفه‌ای پزشک و امکانات ایمن مرکز انجام شوند.
جراحی‌های بزرگ، اعمالی که به امکانات اتاق عمل بیمارستانی یا مراقبت‌های تخصصی پس از عمل نیاز دارند، در حیطه وظایف این مراکز قرار نمی‌گیرند.
۱۱. انتقال و اعزام بیماران اورژانسی به بیمارستان
یکی از مهم‌ترین بخش‌های مأموریت این مراکز، انتقال ایمن بیماران نیازمند خدمات بیمارستانی است.
برای این منظور، بیمارستان معین هر مرکز باید مشخص باشد. این بیمارستان معمولاً نزدیک‌ترین بیمارستان متناسب با سطح‌بندی خدمات و نقشه ارجاع است و توسط هیئت‌رئیسه دانشگاه علوم پزشکی تعیین می‌شود.
بیمارستان معین مسئول تأمین خدمات تخصصی تشخیصی و درمانی بستری برای بیمارانی است که از مرکز منتخب به آن ارجاع می‌شوند.
بنابراین باید مسیر مشخصی میان مرکز منتخب، اورژانس پیش‌بیمارستانی و بیمارستان معین وجود داشته باشد تا بیمار در زمان نیاز بدون سردرگمی و تأخیر غیرضروری منتقل شود.
۱۲. نقش اورژانس ۱۱۵ در مراکز منتخب
سازمان اورژانس کشور در تکمیل زنجیره خدمات این مراکز نقش محوری دارد.
بر اساس توضیحات اعلام‌شده درباره آیین‌نامه، تقویت نیروی انسانی بخش اورژانس، مشارکت در اعزام و انتقال ایمن بیماران و مصدومان و پیش‌بینی استقرار پایگاه اورژانس پیش‌بیمارستانی ۱۱۵ و آمبولانس متناسب از اجزای این برنامه است.
به این ترتیب، مرکز منتخب نباید در زمان نیاز بیمار به انتقال، صرفاً به خانواده او توصیه کند که شخصاً وسیله نقلیه تهیه کنند؛ بلکه باید سازوکار مشخص و ایمن ارجاع و انتقال بیمار وجود داشته باشد.
۱۳. خدمات دوراپزشکی؛ در صورت فراهم شدن شرایط
ارائه خدمات دوراپزشکی نیز در آیین‌نامه پیش‌بینی شده است؛ البته اجرای آن به ابلاغ ضوابط و تأمین تجهیزات مورد نیاز وابسته است.
دوراپزشکی می‌تواند امکان بهره‌گیری از نظر پزشکان متخصص را برای برخی بیماران مناطق دورافتاده فراهم کند و به کاهش مراجعات غیرضروری کمک کند.
با این حال، تا زمانی که ضوابط، تجهیزات و زیرساخت‌های لازم فراهم نشده باشد، نمی‌توان ارائه این خدمت را در همه مراکز قطعی و الزامی تلقی کرد.
مرکز منتخب شبانه‌روزی سلامت، بیمارستان نیست؛ اما باید پاسخ‌گوی نیازهای ضروری مردم باشد
مردم باید بدانند که مرکز منتخب شبانه‌روزی سلامت جایگزین بیمارستان نیست و نمی‌تواند تمام خدمات تخصصی، جراحی‌های بزرگ، مراقبت‌های ویژه و بستری‌های طولانی‌مدت را ارائه کند.
اما این موضوع نیز نباید بهانه‌ای برای کاهش وظایف مرکز یا محدود کردن آن به ویزیت ساده بیماران باشد.
مأموریت این مراکز، ارائه مجموعه‌ای از خدمات بهداشتی، تشخیصی، درمانی و اورژانسی در سطح تعریف‌شده، پایدارسازی بیماران بدحال، رسیدگی اولیه به مصدومان و انتقال ایمن بیماران نیازمند خدمات تخصصی به بیمارستان است.
مردم هنگام مراجعه به مرکز منتخب چه انتظاری باید داشته باشند؟
یک مرکز منتخب شبانه‌روزی سلامت باید متناسب با مجوز و سطح خدمات خود، آمادگی ارائه خدمات زیر را داشته باشد:
۱. پذیرش و معاینه بیماران در ساعات شبانه‌روز؛
۲. ارائه خدمات بهداشتی پیش‌بینی‌شده؛
۳. رسیدگی اولیه به بیماران بدحال و انجام احیای قلبی ریوی؛
۴. پذیرش و اقدامات اولیه برای مصدومان تصادفات و حوادث؛
۵. ارائه خدمات مامایی و زایمان در چارچوب امکانات و ضوابط؛
۶. انجام آزمایش‌های سطح یک؛
۷. انجام رادیولوژی ساده با درخواست پزشک؛
۸. ارائه خدمات دارویی سطح یک؛
۹. تحت نظر قرار دادن و بستری موقت بیماران؛
۱۰. انجام اقدامات سرپایی و جراحی‌های کوچک در محدوده مجاز؛
۱۱. هماهنگی برای اعزام و انتقال ایمن بیماران اورژانسی؛
۱۲. ارجاع بیماران به بیمارستان معین و استفاده از خدمات تخصصی آن؛
۱۳. ارائه خدمات دوراپزشکی در صورت ابلاغ ضوابط و تأمین تجهیزات.
پرسش مهم: آیا مراکز منتخب در همه شهرستان‌های واجد شرایط فعال شده‌اند؟
با توجه به اهمیت این مراکز برای مناطق دور از بیمارستان، بررسی وضعیت اجرای آیین‌نامه در استان‌ها ضروری است.
در مازندران نیز باید مشخص شود کدام شهرستان‌ها شرایط جمعیتی و دسترسی لازم را دارند، چه مراکزی برای اجرای این برنامه انتخاب شده‌اند، چه مجوزهایی صادر شده و امکانات واقعی مراکز با خدمات پیش‌بینی‌شده در آیین‌نامه تا چه اندازه مطابقت دارد.
همچنین لازم است وضعیت پزشک و کادر درمان در شیفت‌های شب، امکانات احیا، فضای بستری موقت، آزمایشگاه، رادیولوژی، خدمات مامایی، آمبولانس و بیمارستان معین به‌صورت شفاف برای مردم اعلام شود.
کیاپرس در راستای آگاهی‌بخشی عمومی و پیگیری دسترسی عادلانه مردم به خدمات سلامت، آمادگی دارد اطلاعات مربوط به مراکز منتخب شبانه‌روزی سلامت در مازندران را بررسی و منتشر کند.
یادآوری: آنچه در این گزارش آمده، شرح خدمات اعلام‌شده برای مراکز منتخب در آیین‌نامه و توضیحات وزارت بهداشت است. احراز اینکه هر مرکز در عمل تمام این خدمات را ارائه می‌کند، نیازمند بررسی مجوز، امکانات، نیروی انسانی و عملکرد واقعی همان مرکز است.
در پنجرهی چاپ، مقصد را «ذخیره به‌صورت PDF» (Save as PDF) انتخاب کنید.