۱- دستبرد به طبیعت نتیجه کم خردی جامعه

پروفسور قبادیان در این نشست خبری با تاکید بر اهمیت توجه دادن و اگاه ساختن مردم به مسایل و مشکلات زیست محیطی توسط اصحاب رسانه، این مساله را از وظایف جامعه علمی کشور نیز برشمرد.

وی تبعیت از قوانین حاکم بر طبیعت و احترام به حقوق زیستمندان را از اهم وظایف جوامع دانست و اینکه علوم زیستی، طیف گسترده‎ای از دانش بشری را در بر می‎گیرد و پیش از هرگونه ورود و دخالت در آن باید به صورت کلان، اندیشه شود. باید در نظر داشت که عوامل دخیل در طبیعت، در حال تعادل هستند و انسان، سالیانی دراز است که با دخالت تخریبی خود، در خلاف قانونمندی طبیعی، ناپایداری ایجاد کرده و این تعادل را برهم می زند.

هرچه سطح دانش و فرهنگ، خرد جامعه پایین‎تر باشد، شدت ازهم گسیختگی و نا‎متعادل شدن چرخه طبیعت، بیشتر می‎شود و هرچه جامعه‎ای فاقد قانون باشد، نمی تواند از قوانین طبیعت تبعیت کند.

سالیانی دراز است که در میهن خود شاهد این چنین دست‎اندازی و هرج ومرج در عرصه محیط زیست هستیم، بر همین مبناست که عدم تعادل در طبیعت ایجاد شده و ما را از توسعه ی پایدار بسیار دور کرده است.

مازندران در حالت ناپایداری کامل و دریای خزر هم در کانون این ناپایداری است.

فوق دکترای علوم زمین سخنان خود را با مطالبی پیرامون ظرفیت‎سنجی منطقه، رشد بی رویه جمعیت، آمایش سرزمین و ساماندهی عرصه‎های زیست محیطی به پایان برد.سپس به پرسش‎های خبرنگاران درباره انتقال آب خزر به کویر مرکزی پاسخ داد.

۲- سه تجربه مایوس کننده و مخرب انتقال آب در جهان

پروفسور صفاییان سخنران بعدی ای نشست خبری بود که در سخنان خود به نیاز رو به افزایش آب در جوامع، رشد سریع جمعیت، کم شدن منابع تامین طبیعی آب با سر منشا جنگل، مرتع، رودخانه ها همچنین عوامل مخرب عرصه‎های طبیعی با دست‎اندازی‎های غیرضروری و تغییرکاربری‎های غیرکارشناسانه اشاره کرد و انتقال آب از این طریق را اخرین گزینه برای تامین نیاز جوامع مقصد دانست.

صفاییان در پاسخ به پرسش خبرنگاری که پرسیده بود آیا تاکنون در جهان از چنین روش‎هایی مانند انتقال آب خزر به سمنان استفاده شده و آیا موفق هم بوده‎اند، سه مورد زیر را یاد اور شد:

۱- طرح بلند پروازانه عربستان سعودی

۲- طرح بلند پروازانه معمر قذافی در لیبی

۳- طرح عظیم تغییر مسیر رودخانه‎های جیحون و سیحون به مناطق کویری قره‎قوم جهت توسعه کشت پنبه که نتیجه فاجعه بار آن خشک شدن دریاچه ارال یکی از بزرگترین دریاچه‎های جهان بود که امروزه از آن با عنوان چرنوبیل دوم یاد می‎کنند.

واقعیت این است که هر سه طرح فوق با اثراتی زیان بار همراه و نهایتا با شکست مواجه شده است و این نتایج ما و بوم شناسان را باید به فکر ۵۰ سال آینده دریاچه خزر بیندازد.

نگرانی ما این است که قسمت‎هایی از توان و کارایی طبیعت بویژه ایجاد تعادل اکولوژیکی جنگل، مرتع، رودخانه‎ها و دریا‎ها را مهندسان و مردم عادی نمی‎بینند.

تصفیه آب خزر در مبدا نادرست است و آمارهای علمی درباره غلظت آب خزر پیش و پس از تصفیه ثابت کرده که این عمل بهم زننده اکوسیستم دریای خزر است.

۳ – تاریخچه و دلیل مخالفت سازمان‏های مردم‎نهاد با اجرای طرح

در ادامه دکتر شارع‎پور جامعه‎شناس، موضوع انتقال آب خزر به کویر مرکزی ایران را از دیدگاه‏های اقتصادی و اجتماعی مهم دانست و اینکه این بحث‎ها باید در زمینه‎ علوم دیگر و هم بررسی شود نه اینکه صرفا از منظر محیط زیستی به آن بپردازیم.

حقوق بین‎الملل، سهم ما از این دریا و مباحث مرتبط با حضور کارشناسان بین‎المللی و … موضوعاتی بسیار حساس است که باید به طور جدی به آن پرداخت.

وی درباره مخالفت‎های ابراز شده با اجرای این پروژه گفت: صرف مخالفت با این پروژه، ما را به جایی نخواهد رساند، باید پیشنهادی جایگزین ارائه کرد، ما چه راه هایی را برای رفع مشکلات کمبود آب مناطق مقصد پیشنهاد می‎کنیم؟

باید از از زوایای مختلف به موضوعات زیر پرداخت مانند موضوع افزایش جمعیت، رشد شتابان شهرنشینی که اکنون به ۷۲ درصد رسیده است، افزایش ناگهانی و پر حجم آب، گسترش بی‎رویه زمین‎های کشاورزی برای تولید محصولات بی کیفیت و غیرضروری، توسعه صنایع گوناگون بدون داشتن برنامه مشخص که مواری مهم و تعیین کنند هستند.

این جامعه‎شناس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به سوابق مشابه جوامع توسعه یافته، یکی از راه‎حل‎های بحران کمبود آب را انتقال آبِ بین حوزه‎ای دانست که از اوایل قرن بیستم در آن جوامع شکل گرفت و شیلی، استرالیا، اسپانیا، و…از جمله کشورهایی بودند که مشکلات اساسی در اجرای این پروژه ها داشتند.

در نیمه قرن بیستم، عمدتا بوروکرات‎ها و تکنوکرات‎ها نقش فراگیری در اجرای این پروژه‎ها داشتند و خبری از ngo ها و هواداران محیط‎‎‎‏ زیست نبود اما در چند دهه اخیر با پدیدار شدن آثار مخرب اجرای طرح‎های بزرگ انتقال آب، تغییرات اساسی در تصمیم گیری‎ها به عمل آمد.

دکتر شارع پور، این بحث را از نظر اقتصادی چنین ادامه داد: در همه دنیا مجریان چنین طرح‎هایی ابتدا بار مالی آن را با هزینه‎های کمِ ذی‎نفعان برشمردند اما بعدها تجربه نشان داد که این دولت‎ها و ملت‎ها هستند که با چندین برابر هزینه‎های پیش‎بینی شده اولیه، متقبل بار مالی سنگین شده‎اند.

و این بار منفی اقتصادی – اجتماعی نه تنها به جوامع مبدا، بلکه به جوامع مقصد هم آسیب‎های جدی وارد کرده است، در منطقه دریافت کننده آب منتقل شده نیز موضوعاتی بغرنج مانند رشد بی‎رویه جمعیت، گسترش ناهمگون شهرها و ازهم گسیختگی اجتماعی بوجود آورده که اقتصاد منطقه دریافت کننده را گرفتار وابستگی شدید به خط لوله انتقال آب کرده است و در طول مسیر خطوط انتقال، شهرها و روستاها به این لوله‎ها دستبرد زده و به صورت غیرقانونی از آن بهره می‎برند.

استاد جامعه شناسی دانشگاه مازندران، چالش های پیش رو را از دیدگاه اجتماعی این گونه ادامه داد:

کشمکش‎های قومی و منطقه‎ای، به خطر افتادن امنیت ملی، مناقشات روانی و اجتماعی از جمله معضلاتی است که چنانچه هوشیارانه و خردمندانه با آن برخورد نکنیم، پیامدهای ناگوار خواهد داشت.

منطقه مبدا هم با دولت درگیر خواهد شد و این یعنی تخریب سرمایه اجتماعی( دام‎های اجتماعی)، طرح های انتقال آب اغلب باعث نابودی روستا‎ها خواهد شد، چنانکه از هم‎اکنون زمزمه نابودی تعاونی صیادی مناطق مبدا به گوش می‎رسد، مهاجران زیادی خواهند آمد، ترکیب جمعیت بومی برهم خواهد خورد، افزایش میزان مصرف آب در مقصد را شاهد خواهیم بود، تغییرات کاربری اراضی را در مقصد با شدتی چشمگیر شاهد خواهیم بود، در کشورهایی که مشابه این طرح‏ اجرا شده، هزینه‎های گزافی را برای ترمیم خسارت‎های اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی، پرداخت کردند ولی هنوز نتوانسته‎اند مشکلات پیش آمده را کاملا حل کنند.

شرایط اجرای طرح در ایران به شدت ضعیف است، بوروکراسی، فساد، غیرشفاف بودن و … وجود دارد و باید ارزیابی کامل انجام گیرد، ضروریست که از همه الترناتیوهای دیگر استفاده شود، باید ریسک‎های زیست محیطی – اقتصادی و اجتماعی را به درستی و دقیق ارزیابی کنیم.از تجربیات یونسکو، بهره بگیریم، یونسکو۵ ملاک و شرط را برای اجرای چنین طرح هایی، پیشنهاد می کند:

۱- کمبود اساسی در مقصد باشد.

۲-توسعه اتی مبدا نباید اسیب ببیند.

۳- ارزیابی جامع زیست محیطی انجام شود.

۴-ارزیابی جامع اثرات اجتماعی و فرهنگی انجام شود.

۵- مزایا و منافع این انتقال باید منصفانه بین دو منطقه مبدا و مقصد، تقسیم شود.

و در پایان اینکه هرگونه تصمیم‎گیری در اجرای چنین پروژه‎هایی باید کاملا مشارکتی باشد.

۴- راه‎های جایگزین فراوانی وجود دارد

آخرین سخنران دکتر کاویان بود که در باره این طرح اظهاد داشت هدف این طرح، تامین آب صنعت و شرب شهرهای دامغان و گرمسار است. مسیر لوله از گهرباران، بهشهر، کیاسر، مهدی شهر، سمنان است که از زمین‎های زراعی دشت و باغ‎ها و سپس جنگل و مناطق پرشیب کوهستانی البرز و به دنبال آن از مراتع عبور خواهد کرد تا به دشت سمنان خواهد برسد.

از راه‎حل‎های فنی جایگزین پیش روی این مسیر بویژه در ارتفاعات می‎توان به احیای قنات‎ها، حفر چاه‎ها، بهره‎گیری از رودخانه‎های فصلی، احداث سدها، استفاده از ‎آب باران، تصفیه فاضلاب‎ها و…. اشاره کرد و آخرین گزینه، انتقال و شیرین کردن آب دری است./تابناک