دیابت را بشناسیم؛ از علائم هشداردهنده تا راه‌های پیشگیری و کنترل بیماری

دیابت یکی از مهم‌ترین بیماری‌های مزمن و از چالش‌های جدی نظام‌های سلامت در جهان است؛ بیماری‌ای که ممکن است سال‌ها بدون علامت مشخص پیشرفت کند و در صورت تشخیص دیرهنگام یا کنترل نامناسب، عوارض جبران‌ناپذیری برای قلب، کلیه‌ها، چشم‌ها و اعصاب ایجاد کند. آگاهی از عوامل خطر، شناخت علائم اولیه، انجام آزمایش‌های به‌موقع و اصلاح سبک زندگی، نقش مهمی در پیشگیری از دیابت نوع ۲ و کاهش عوارض این بیماری دارد.

دیابت چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

دیابت یا بیماری قند خون، یک اختلال متابولیک است که در آن میزان قند (گلوکز) خون به دلیل اختلال در تولید انسولین، عملکرد آن یا هر دو افزایش پیدا می‌کند.

انسولین هورمونی است که توسط لوزالمعده (پانکراس) تولید می‌شود و به ورود گلوکز از جریان خون به سلول‌ها برای تأمین انرژی کمک می‌کند.

زمانی که بدن انسولین کافی تولید نکند یا سلول‌ها نتوانند به‌درستی از آن استفاده کنند، قند خون افزایش می‌یابد و در صورت تداوم، به اندام‌های مختلف بدن آسیب می‌رساند.

انواع دیابت را بشناسیم

۱. دیابت نوع یک

در این نوع دیابت، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلول‌های تولیدکننده انسولین در لوزالمعده حمله می‌کند و تولید انسولین به‌شدت کاهش می‌یابد یا متوقف می‌شود.

این بیماری معمولاً در کودکی و نوجوانی تشخیص داده می‌شود، اما ممکن است در هر سنی بروز کند. مبتلایان به دیابت نوع یک برای ادامه زندگی به انسولین نیاز دارند.

۲. دیابت نوع دو

شایع‌ترین نوع دیابت است. در این وضعیت، سلول‌های بدن نسبت به انسولین مقاومت پیدا می‌کنند و به‌تدریج توانایی لوزالمعده برای تأمین انسولین مورد نیاز کاهش می‌یابد.

اضافه‌وزن، چاقی شکمی، کم‌تحرکی، سابقه خانوادگی و افزایش سن از عوامل خطر مهم این بیماری هستند.

دیابت نوع دو ممکن است برای مدت طولانی بدون علامت باقی بماند؛ به همین دلیل غربالگری افراد در معرض خطر اهمیت زیادی دارد.

۳. دیابت بارداری

این نوع دیابت در دوران بارداری تشخیص داده می‌شود و معمولاً پس از زایمان برطرف می‌شود، اما مادرانی که به دیابت بارداری مبتلا شده‌اند، در آینده بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع دو قرار دارند.

علائم هشداردهنده دیابت کدام‌اند؟

افزایش قند خون ممکن است با نشانه‌های مختلفی همراه باشد. مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• تشنگی غیرطبیعی و احساس خشکی دهان
• تکرر ادرار، به‌ویژه در طول شب
• گرسنگی بیش از حد
• کاهش وزن بدون دلیل مشخص
• خستگی و ضعف مداوم
• تاری دید
• دیر بهبود یافتن زخم‌ها
• عفونت‌های مکرر، به‌ویژه عفونت‌های پوستی و ادراری
• احساس گزگز یا بی‌حسی در دست‌ها و پاها

نکته مهم این است که دیابت نوع دو ممکن است بدون هیچ علامت آشکاری وجود داشته باشد؛ بنابراین نبود علائم به معنای طبیعی بودن قند خون نیست.

چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به دیابت هستند؟

برخی افراد به دلیل شرایط جسمی، سابقه خانوادگی یا سبک زندگی، بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع دو قرار دارند.

مهم‌ترین عوامل خطر عبارت‌اند از:

• داشتن اضافه‌وزن یا چاقی، به‌ویژه چاقی شکمی
• کم‌تحرکی و نداشتن فعالیت بدنی منظم
• سابقه خانوادگی دیابت
• سابقه قند خون بالاتر از حد طبیعی (پیش‌دیابت)
• سابقه دیابت بارداری
• سابقه تولد نوزاد با وزن بالا در مادر
• افزایش سن
• ابتلا به برخی اختلالات متابولیک

افرادی که چند عامل خطر را هم‌زمان دارند، بهتر است درباره زمان و ضرورت انجام آزمایش قند خون با پزشک مشورت کنند.

چگونه از دیابت نوع دو پیشگیری کنیم؟

اگرچه نمی‌توان از همه انواع دیابت پیشگیری کرد، اما تغییر سبک زندگی می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع دو را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

۱. تغذیه سالم را جدی بگیریم

مصرف سبزیجات، میوه کامل، حبوبات، غلات کامل و مواد غذایی سرشار از فیبر را افزایش دهیم.

در مقابل، مصرف نوشیدنی‌های شیرین، قندهای افزوده، شیرینی‌ها و غذاهای فراوری‌شده را محدود کنیم.

۲. فعالیت بدنی داشته باشیم

حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته، مانند پیاده‌روی تند، دوچرخه‌سواری یا شنا، برای بیشتر بزرگسالان توصیه می‌شود.

فعالیت بدنی منظم به بهبود حساسیت بدن به انسولین و کنترل قند خون کمک می‌کند.

۳. وزن خود را کنترل کنیم

کاهش وزن حتی به میزان ۵ تا ۷ درصد در افراد دارای اضافه‌وزن و پیش‌دیابت می‌تواند در کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع دو مؤثر باشد.

۴. خواب کافی و منظم داشته باشیم

خواب نامناسب و اختلالات خواب می‌توانند بر سوخت‌وساز بدن و تنظیم قند خون اثر منفی بگذارند.

۵. آزمایش‌های دوره‌ای را فراموش نکنیم

بررسی قند خون ناشتا و آزمایش هموگلوبین A1c از روش‌های مهم ارزیابی وضعیت قند خون هستند.

قند خون طبیعی چقدر است؟

برای آشنایی بیشتر با نتایج آزمایش‌ها، مقادیر رایج تشخیصی در بزرگسالان غیر باردار به شرح زیر است:

قند خون ناشتا بر حسب میلی‌گرم در دسی‌لیتر است. HbA1c میانگین تقریبی قند خون در حدود سه ماه گذشته را نشان می‌دهد.

تشخیص دیابت معمولاً به تأیید آزمایشگاهی نیاز دارد و در افراد بدون علائم واضح، نتیجه غیرطبیعی باید با تکرار آزمایش یا روش تشخیصی دیگر تأیید شود.

دیابت کنترل‌نشده چه عوارضی دارد؟

افزایش طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به بخش‌های مختلف بدن آسیب برساند.

مهم‌ترین عوارض دیابت کنترل‌نشده عبارت‌اند از:

• بیماری‌های قلبی و عروقی: افزایش خطر سکته قلبی و مغزی
• آسیب کلیوی: اختلال در عملکرد کلیه‌ها و در موارد پیشرفته نارسایی کلیه
• آسیب چشمی: صدمه به عروق شبکیه و کاهش بینایی
• آسیب عصبی: بی‌حسی، گزگز و درد در اندام‌ها
• مشکلات پا: افزایش خطر زخم، عفونت و در موارد شدید قطع عضو

بخش مهمی از این عوارض با کنترل مناسب قند خون، فشار خون و چربی خون و انجام مراقبت‌های منظم قابل پیشگیری یا به تأخیر انداختن است.

آیا دیابت قابل کنترل است؟

بله. دیابت بیماری مزمنی است که با تشخیص به‌موقع، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، مراقبت‌های پزشکی و در صورت نیاز مصرف دارو یا انسولین، می‌توان آن را کنترل کرد.

افراد مبتلا باید به‌صورت منظم وضعیت قند خون، فشار خون، چربی خون، عملکرد کلیه‌ها و سلامت چشم و پاهای خود را بررسی کنند.

مصرف یا قطع داروهای دیابت نیز باید با نظر پزشک انجام شود.

پیام پایانی؛ پیشگیری را از امروز آغاز کنیم

دیابت تنها یک عدد در برگه آزمایش نیست؛ بیماری‌ای است که اگر به‌موقع شناسایی و کنترل نشود، می‌تواند کیفیت زندگی فرد و خانواده او را تحت تأثیر قرار دهد.

هفته ملی دیابت فرصتی برای یادآوری یک مسئولیت مهم فردی و اجتماعی است: افزایش آگاهی، تشویق به آزمایش‌های دوره‌ای، ترویج تغذیه سالم و فراهم کردن شرایط مناسب برای فعالیت بدنی.

قند خون خود را بشناسیم، علائم هشداردهنده را جدی بگیریم و سلامت را به فردا موکول نکنیم.

کیاپرس | رسانه تخصصی اخبار سلامت