دیابت؛ آنچه همه باید بدانند
کیاپرس/دکتر محسن خوش نیت فوق تخصص غدد درونریز و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران به تشریح دیابت به عنوان بیماری هزار چهره پرداخت.
این پزشک متخصص سعی کرد ضمن تعریف دقیقی از دیابت، انواع این بیماری، عوارض ناشی از این بیماری، توصیه های لازم را بیان کند:
براساس اطلس دیابت فدراسیون بینالمللی دیابت (سال ۲۰۲۵) از هر ۹ بزرگسال یک نفر دیابت دارند و بیش از ۴ نفر از هر ۱۰ نفر مبتلا از بیماری خود اطلاع ندارند.
تشخیص زودهنگام و پیشگیری از عوارض بیماری، پیام اصلی، شعار روز جهانی امسال دیابت است.
دیابت چیست؟
دیابت یعنی قندخون بهطور مداوم بالا میماند، چون بدن انسولین کافی نمیسازد یا به آن خوب پاسخ نمیدهد. انسولین مثل کلیدی است که در سلولها را باز میکند تا قند وارد شود و انرژی را بسازد.
تشخیص دیابت با یکی از این موارد است:
قند ناشتا ۱۲۶ mg/dL یا بیشتر، قند ۲ ساعت بعد از نوشیدن گلوکز ۲۰۰ یا بیشتر، یا HbA1c برابر ۶.۵ درصد یا بیشتر. کهاگر علائم هم وجود داشته باشد، قند تصادفی ۲۰۰ یا بیشتر کافی است.
انواع دیابت و چگونگی ایجاد آنها
• نوع ۱: سیستم ایمنی به سلولهای سازنده انسولین در پانکراس حمله میکند، بدن انسولین نمیسازد. بیشتر کودکان و جوانان را درگیر میکند و بیمار همیشه به انسولین نیاز دارد.
• نوع ۲ (بیش از ۹۰ درصد موارد): سلولها در برابر انسولین «کر» میشوند (مقاومت به انسولین) و پانکراس بهمرور خسته میشود. چاقی شکمی، کمتحرکی، تغذیه نامناسب و ژنتیک نقش دارند.
• دیابت بارداری: هورمونهای جفت اثر انسولین را کم میکنند. برای مادر و جنین خطر دارد و بعد از زایمان خطر دیابت نوع ۲ را بالا میبرد.
• انواع دیگر: دیابت ژنتیکی (مثل MODY)، بیماریهای پانکراس و دیابت ناشی از دارو، مثل کورتیکواستروئیدها.
عوارض دیابت
• حاد: قند خیلی پایین (هیپوگلیسمی) و قند بسیار بالا همراه با کتواسیدوز یا کمآبی شدید.
• عروق ریز: آسیب به چشم (کمبینایی و کوری)، کلیه (نارسایی کلیه) و اعصاب (سوزش و بیحسی پا، زخم پا).
• عروق بزرگ: سکته قلبی و مغزی و تنگی عروق پا.
• سایر: کبد چرب، عفونتها، افسردگی و اضطراب.
اهداف درمان
برای اکثر بزرگسالان: HbA1c کمتر از ۷ درصد و فشار خون کمتر از ۱۳۰/۸۰ قرار داشته باشد.
در سالمندان و افراد با بیماریهای همراه هدف آسانتر (کمتر از ۸ درصد) است. اگر از سنسور مداوم گلوکز استفاده میشود، هدف این است که بیش از ۷۰ درصد قند در محدودهی هدف باشد و زمان زیر ۷۰ کمتر از ۴ درصد باشد. اهداف را پزشک با توجه به سن و شرایط هر فرد تعیین میکند.
واکسیناسیون
عفونتها در دیابتیها شدیدتر میشوند و کنترل قند را بر هم میزنند. معمولاً این واکسنها توصیه میشوند: آنفلوانزا (هر سال)، پنوموکوک، کووید-۱۹، هپاتیت B، کزاز-دیفتری-سیاهسرفه و در سنین بالاتر زونا و RSV. وضعیت واکسنها را سالی یکبار با پزشک مرور کنید.
تغذیه؛ ستون اصلی کنترل دیابت
هیچ دارویی جای تغذیه درست را نمیگیرد. یک اصل در کنترل دیابت این است که غذا، دارو و فعالیت با هم کار میکنند و تغذیه پایه همه آنهاست. حتی بهترین دارو با رژیم نامناسب قند را خوب کنترل نمیکند.
• بشقاب سالم: نیمی از بشقاب سبزی و سالاد، یکچهارم پروتئین (مرغ، ماهی، تخممرغ، حبوبات، ماست و پنیر کمچرب)، و یکچهارم کربوهیدرات (برنج، نان، سیبزمینی).
• نوع و اندازه کربوهیدرات مهم است: نان سبوسدار، جو، حبوبات و برنج کممقدار را انتخاب کنید و در همه وعدهها مقدار آن را تقریباً ثابت نگه دارید. نان و برنج را به یک وعده معمولی (و نه سهچهارم بشقاب) محدود کنید.
• قند سریع را کم کنید: نوشابه، آبمیوه صنعتی، شربت، شیرینی، قند و نبات در چای. میوه بخورید، ولی کوچک و کممقدار؛ خرما و میوه خشک را در حد یکی دو عدد در میانوعده نگه دارید.
• چربی خوب: روغن زیتون، مغزها و ماهی. چربی حیوانی، سرخکردنی و روغنهای جامد را کم کنید.
• نمک را کم کنید (کمتر از حدود یک قاشق چایخوری در روز) تا فشار خون هم کنترل شود.
• وعدههای منظم: صبحانه، ناهار و شام را سر ساعت بخورید و وعده را حذف نکنید، بهویژه اگر انسولین یا سولفونیلاوره مصرف میکنید.
• کاهش وزن ۵ تا ۱۰ درصد در افراد دارای اضافهوزن، قند، فشار و چربی خون را بهتر میکند.
• از خوردن الکل پرهیز کنید و از «غذاهای مخصوص دیابتی» تبلیغاتی و درمانهای معجزهآسا دوری کنید. مشاوره با متخصص تغذیه کمک بزرگی است.
در پنجرهی چاپ، مقصد را «ذخیره بهصورت PDF» (Save as PDF) انتخاب کنید.