از تروما تا التیام؛ چگونه از پیامدهای روانی بحران عبور کنیم؟
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر اینکه همه واکنش‌های روانی پس از تجربه حوادث آسیب‌زا نشانه اختلال روانی نیستند، گفت: بسیاری از این واکنش‌ها بخشی از روند طبیعی سازگاری انسان با شرایط دشوار هستند؛ با این حال، تداوم علائم، افزایش شدت آن‌ها یا اختلال در زندگی روزمره می‌تواند ضرورت دریافت خدمات تخصصی سلامت روان را نشان دهد.
به گزارش کیاپرس از وبدا، دکتر سولماز اعلایی با اشاره به تأثیر حوادث ناگوار و قرار گرفتن در معرض شرایط بحرانی بر سلامت روان افراد اظهار کرد: پس از تجربه یک رویداد آسیب‌زا، افراد ممکن است از نظر جسمی، هیجانی و شناختی با تغییراتی مواجه شوند که از جمله آن‌ها می‌توان به تپش قلب، تعریق، لرزش، احساس گیجی، اختلال خواب و کاهش تمرکز اشاره کرد.
وی افزود: یادآوری مکرر حادثه، هجوم تصاویر و افکار ناخواسته به ذهن و تجربه احساساتی مانند ترس، اندوه، خشم یا بی‌حسی عاطفی نیز در برخی افراد دیده می‌شود، همچنین ممکن است فرد در روزهای نخست پس از حادثه از موقعیت‌ها و عوامل مرتبط با آن فاصله بگیرد.
این فلوشیپ روان‌درمانی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با بیان اینکه واکنش‌های یادشده در بسیاری از موارد با گذشت زمان کاهش پیدا می‌کنند، تصریح کرد: این علائم معمولاً در فاصله کوتاهی پس از حادثه بروز می‌کنند و در صورت برطرف شدن عامل استرس‌زا، برخورداری از محیط امن و دریافت حمایت عاطفی مناسب، به‌تدریج فروکش می‌کنند.
بازگشت تدریجی به فعالیت‌های روزانه؛ گامی در مسیر بهبود
اعلایی بازسازی نظم زندگی روزمره را یکی از اقدامات کمک‌کننده در روند بهبود روانی دانست و گفت: بازگشت تدریجی به برنامه‌های معمول زندگی و انجام فعالیت‌های هدفمند، حتی کارهای ساده‌ای مانند مرتب کردن محیط خانه یا سامان دادن به وسایل شخصی، می‌تواند به افزایش احساس ثبات و کنترل در افراد کمک کند.
وی ادامه داد: فراهم کردن شرایط امن، حمایت اطرافیان و پرهیز از وارد کردن فشار برای بازگویی جزئیات حادثه، در کنار فرصت دادن به فرد برای بازیابی آرامش، اهمیت دارد، در صورت نیاز نیز می‌توان از خدمات تخصصی سلامت روان، روان‌درمانی حمایتی و گروه‌های حمایت اجتماعی بهره گرفت.
کدام علائم پس از تروما هشداردهنده‌اند؟
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با تأکید بر اهمیت توجه به مدت و شدت علائم بیان کرد: کابوس‌های مکرر، تجربه دوباره حادثه به شکل فلاش‌بک، واکنش‌های شدید جسمی و روانی به محرک‌های یادآورنده مانند صداهای بلند و تلاش مداوم برای دوری از خاطرات یا موقعیت‌های مرتبط با رویداد، از جمله نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
وی افزود: چنانچه این علائم بیش از یک ماه ادامه یابند یا در هر مرحله‌ای به‌طور قابل توجهی عملکرد فرد در زندگی شخصی، خانوادگی و اجتماعی را مختل کنند، ارزیابی تخصصی ضروری است.
اعلایی انزوای اجتماعی، کناره‌گیری از جمع، تغییرات منفی در خلق‌وخو و نگرش، احساس پایدار بی‌حسی عاطفی، دشواری در تجربه احساساتی مانند شادی و محبت و شکل‌گیری باورهای منفی و تحریف‌شده درباره خود، دیگران یا جهان را از دیگر نشانه‌های نیازمند بررسی عنوان کرد . به گفته این روان‌درمانگر، ناتوانی در به یاد آوردن بخش‌هایی از رویداد، بی‌خوابی طولانی‌مدت، تحریک‌پذیری شدید، طغیان خشم، رفتارهای پرخاشگرانه، احساس دائمی خطر و واکنش بیش از اندازه به صداها یا محرک‌های ناگهانی نیز ممکن است در پی تجربه تروما بروز کنند.
وی با اشاره به اهمیت تشخیص به‌موقع شرایط پرخطر خاطرنشان کرد: بروز رفتارهای بی‌پروا و خودتخریبگر یا افکار مکرر مرتبط با خودکشی، مرگ و انتقام، نیازمند ارزیابی فوری تخصصی است و نباید رسیدگی به این نشانه‌ها را به تعویق انداخت.
حمایت اجتماعی و آموزش مهارت‌ها؛ دو عامل مؤثر در تاب‌آوری
اعلایی روابط انسانی و حمایت اجتماعی را از عوامل مهم محافظت‌کننده در برابر پیامدهای روانی حوادث آسیب‌زا دانست و گفت: ارتباط با افراد قابل اعتماد و فراهم بودن فرصت گفت‌وگو درباره تجربه‌های دشوار می‌تواند احساس تنهایی را کاهش دهد و به فرد کمک کند دریابد که در مواجهه با رنج خود تنها نیست.
وی افزود: گروه‌های حمایتی و گروه‌درمانی نیز در صورت تناسب با شرایط فرد و برخورداری از هدایت تخصصی، می‌توانند زمینه تبادل تجربه، حمایت متقابل و تقویت امید را فراهم کنند. کمک کردن به دیگران نیز ممکن است احساس مفید بودن و توانمندی را در فرد افزایش دهد.
این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به اینکه تاب‌آوری صرفاً یک ویژگی ذاتی نیست، اظهار کرد: تاب‌آوری از مجموعه‌ای از مهارت‌ها و فرایندهای قابل یادگیری تشکیل شده است و می‌توان با تمرکز بر توانایی‌ها و نقاط قوت افراد، زمینه تقویت آن را فراهم کرد.
وی توضیح داد: به جای تمرکز صرف بر احساسات منفی، می‌توان با پرسش‌هایی مانند «چگونه توانستی از پس این همه سختی برآیی؟» به فرد کمک کرد منابع درونی و توانایی‌های خود را بهتر بشناسد و اعتماد بیشتری به ظرفیت‌هایش برای عبور از شرایط دشوار پیدا کند.
اعلایی در پایان، یادگیری روش‌های صحیح تنفس برای کاهش برانگیختگی روانی و رعایت اصول بهداشت خواب را از جمله راهکارهای ساده و کاربردی برای کمک به تنظیم هیجانات و تقویت تاب‌آوری برشمرد و بر ضرورت توجه به نشانه‌های هشداردهنده و دریافت کمک تخصصی در صورت تداوم یا تشدید مشکلات تأکید کرد.